اعمال نيك و بد خود به سبب خالى بودن از حيا ؛ زيرا كه در كسى كه حيا نباشد ، ايمان نيست ؛ و اعمال خير را بدون ايمان ، ثوابى نيست بلكه عقاب است ، و آنها را اعمال خير نگويند ؛ مثل اعمال منافقين و اهل كفر و شقاق ؛ زيرا كه ايمان ، اصل است در دين ؛ و آن ، اعتقاد به توحيد و نبوّت و ولايت و معاد است ، و فروع اين اصل را كه طاعات بدنيّه است ، بدون اصل ايمان ، ثمرى نخواهد بود ؛ مثل شاخ و برگ بىبيخ و ريشه است كه مثمر ثمرى نمىشود به‌جز حسرت . پس بعد از مفارقت حيا ، عمل خير و شرّ - هر دو - ناصواب و مورث عقاب است . بعد مىفرمايد : قوّت حيا ، از حزن و خوف است ، و حيا محلّ خشيت است ، و اوّل حيا ، هيبت است ؛ زيرا كه حزن و خوف ، از قصور ظاهر و باطن است چنان‌كه حيا نيز از قصور ظاهر و باطن است . و هر قدر حزن و خوف شديدتر ، حيا قوىتر است . پس چون قوّت حياء ، از حزن و خوف است ، گويا حياء محلّ خشيت است ؛ و اين ، حياء اهل علم و اخلاق است . امّا حياء اهل معرفت و محبّت ، آن است كه مىفرمايد : اوّلش هيبت است ؛ زيرا كه هيبت ، از مشاهدهء جلال و عظمت معشوق و حقارت و فقر و نيستى خود است . پس اوّل مرتبهء حياء اهل محبّت و معرفت ، هيبت است . و تخطّى « 22 » به يك خطوه « 23 » و گام در ساحات « 24 » و ميادين هيبت حقّ - جلّ و علا - به طريق حيا ، بهتر است در نزد او از عبادت هفتاد سال ؛ زيرا كه حياء اهل معرفت و محبّت ، از جمله طاعات قلبيّه و روحيّه و سرّيّهء ايشان است كه به حركات اراديّهء عشقيّهء عرفانيّه حاصل

--> ( 22 ) - در اينجا به معنى گام زدن است . ( 23 ) - قدم و گام ( 24 ) - جمع ساحت به معنى محوّطه